Archeologie

De grijze walvis van Wijster

gehoorkapsel of bulla tympanica van grijze walvis Eschrichtius robustus uit Wijster Drenthe

Rond 1960 vond er bij Wijster een opgraving plaats naar een nederzetting uit de 2de - 4de eeuw na Christus. De nederzetting bestond uit zeker 20 boerderijen waartussen een achtiental diergraven aangetroffen werden, met meestal paarden en ook enkelen met runderen. Waarschijnlijk, het is onmogelijk hierover iets met zekerheid te zeggen, hadden deze diergraven een rituele betekenis. De skeletdelen, meestal waren er alleen gebitselementen bewaard gebleven, werden alle per graf verzameld en opgeslagen in dozen die uiteindelijk terecht kwamen op het Noordelijk Archeologisch Depot (NAD) te Nuis. Daar maakte iemand in 2018 één van deze dozen open om te kijken wat erin zat en ondekte in de doos van paardengraf 1261 een vreemd hard botje. Hiermee begon er een speurtocht om dit bijzondere botje op naam te brengen. Al snel werd duidelijk dat het om een gehoorkapsel of bulla tymapnica van een walvis ging. Verdere determinatie werd bemoeilijkt door het feit dat de grote zoölogische musea en instituten in dit land maar beperkt vergelijkings materiaal hebben. Gelukkig kon men terecht bij de collectie Vonk op Texel en hier kwam men erachter dat de bulla van een Grijze walvis afkomstig was.

Afbeelding grijze walvis Eschrichtius robustus

Grijze walvissen komen tegenwoordig alleen voor in de Grote Oceaan maar tot in historische tijden kwamen ze ook voor in de Noordelijke Atlantische oceaan. Van de Europese zijde zijn ze o.a. bekend uit Nederland, Engeland en Spanje. Van de Amerikiaanse oostkust zijn ze bekend van New York tot Florida. De Grijze walvis is in Europa uitgestorven in de Middeleeuwen, in de Westelijke Atlantische oceaan rond 1700. Deze walvissen eten door een grote hap met zand van de bodem te nemen, vervolgens filtreren ze hier met hun baleinen allerlei diertjes uit, zoals schelpen, kreeften en zeesterren. Het zou heel goed kunnen dat dat de Noordzee door zijn ondiepte en voedselrijkdom een ideaal fourageergebied voor de grijze walvissen is geweest.

De bulla tympanica oftewel het gehoorkapsel bestaat uit zeer hard en dicht bot, qua struktuur te vergelijken met ivoor. Samen de bijzondere vorm maakt dat het niet verwonderlijk is dat men er iets bijzonders in zag en het vervolgens aan de goden offerden. Het meest waarschijnlijke is dat de bulla tympanica afkomstig is van een gestrande walvis.

Wijster in de Romijnse tijd

Uit een archeologische context zijn er in Nederland nog een viertal botten van Grijze walvissen bekend. Deze stammen alle uit de ijzertijd en de middeleeuwen met als jongste datering tussen 1000 en 1200 na Christus. De meest bijzondere vondst is een weefzwaard gamaakt van bot van een Grijze walvis uit de wierde van Rottum. Behalve botten van grijze walvissen zijn er uit Nederland ook botten van de Noordkaper en Gewone vinvis bekend uit deze periode.

Wijster is één van de belangrijkste vondstcomplexen uit de Romeinse tijd in Noord-Nederland. Natuurlijk zijn de bewoners van Wijster daar heel trots op en daarom hebben zij daar een gedenkmaquette en een informatiepaneel geplaatsd. Deze zijn te bezichtigen aan de Beilenerweg ter hoogte van huisnummer 37.

Raymond

De bovenste afbeelding is de bulla tympanica van een Grijze walvis uit paardengraf 1261 te Wijster. Afbeelding uit Prummel et al (2018): Een gehoorkapsel van een grijze walvis (Eschrichtius robustus) uit Wijster (Dr.). Paleo-aktueel 29: 43-49.